Szkic o Johnie Keatsie

 

 

 

Narodziny Czułej Rośliny ("Sensitive Plant") 

     

Homer, Shakespeare oraz ballady średniowieczne to największe inspiracje Johna Keatsa. Bardzo bronił się przed wpływami, w tym Williama Wordswortha czy Percy'ego B. Shelleya. Niepokoiła go perspektywa czerpania z cudzej dykcji i wyobraźni. Mimo spadających na niego gromów krytyki, wytykania mu przynależności do tzw. Cockney School (pochodzenia z nizin społecznych), poeta posiadał silne przeświadczenie o swoim powołaniu do tworzenia ponadczasowej poezji. Słynna fraza "Prawda jest Pięknem, a Piękno jest Prawdą", położyła podwaliny pod rozwój brytyjskiego estetyzmu. Jak twierdził Andrzej Tretiak już w 1928 roku, z czasem bardzo snobistycznego, "chorobliwego estetyzmu" jak u słynnego eseisty i krytyka literackiego Waltera Patera.

 

 

 

Ramy czasowe romantyzmu brytyjskiego są z kolei umowne. Datuje się go od roku wydania "Ballad lirycznych", zbiorku poetyckiego Wordswortha i Coleridge'a (1798). Kończy zaś na ostatnim twórczym roku pracy sir Waltera Scotta (1831). Romantyzm miał być spadkobiercą rewolucji francuskiej, co zaowocowało przewartościowaniem założeń programowych poezji ówczesnej. Odtąd więc zwracać się miała również ku odbiorcy z niższych klas, przyświecając ideałom równości, wolności i braterstwa. Za cel wyznaczyła sobie szerzenie celebracji szczęścia w poszukiwaniu duchowego piękna tkwiącego w folk-lore ("wiedzy ludu"). Moglibyśmy to nazwać dążeniem do syntezy indywidualnego przeżycia ze zbiorową podświadomością, i uniwersalnie wzniosłą symboliką. Oprócz podań ludowych inspirację romantyzm czerpał z natury. Początek XIX w. przyspiesza technologicznie, udoskonala się właśnie wynalazek silnika parowego, czy powstaje rower (1816).

 

 

Romantycy stoją więc nieco w kontrze do pędu swoich czasów, zapisując na kartach historii impresje o krajobrazie. Tym samym, by uwiecznić jego szybko znikające piękno. Keats jest przedstawicielem drugiej generacji romantyków (ur. 1795), więc niejako jest dzieckiem nowej epoki. Jako najstarszy syn właściciela stajni "Pod Łabędziem i Obręczą", mógł liczyć na dostatnie życie. Los jednak zadecydował inaczej, i w wieku 9 lat traci ojca, którego zrzucił z siodła własny koń. Matka Frances, obarczona trwogą o los jego i trójki jego rodzeństwa, szybko wychodzi za mąż za bankiera Williama Rawlingsa. Małżeństwo nie jest szczęśliwe, i wkrótce dochodzi do separacji. Jednak zgodnie z ówczesnym prawem, majątek Frances przechodzi na wyłączną własność męża.

Wyprowadzając się do rodziców, Frances przekazuje wychowanie sierot ich babce, a swojej matce. W 1810 roku Frances umiera na gruźlicę, rodzinną przypadłość, która później zabierze ze świata młodszego brata Johna, Thomasa, oraz wkrótce potem samego poetę. John Keats z kolei przez nowych opiekunów zostanie zmuszony do porzucenia marzeń o studiach z zakresu literatury, i kształci się na chirurga i aptekarza. Jednak przed nikim nie ukrywa, że kompletnie go to nie interesuje.

 

 

Za sprawą światłego przełożonego zwykłej wiejskiej szkółki, pastora Johna Clarke'a (do której uczęszczał w dzieciństwie), poznaje podstawy łaciny, matematyki, historii i literatury. I zostaje wówczas prymusem. Jednak prawdziwa rewolucja w życiu 14-latka nadchodzi wraz z zawiązaniem przyjaźni z synem pastora, Charlesem Cowdenem Clarkiem. "Oczytany i muzykalny [...] wprowadzał go w tajniki poezji Spensera i muzyki Mozarta, podsuwał książki, zachęcał do własnych prób poetyckich i translatorskich". Za jego pośrednictwem pozna też całą plejadę znamienitych nazwisk (m.in. Shelleya, Hazlitta, Hunta). Ten ostatni znienawidzony przez monarchistów liberał, odsiedział dwa lata za szkalowanie imienia Księcia Regenta — Jerzego. Otaczała go aura skandalu, która zadziała potem na niekorzyść recepcji twórczości Keatsa.

 

 

W 1815 r. Keats wyjeżdża na studia medyczne do Londynu. Jednak gdy kończy 21 lat, już po zdanych egzaminach, oświadcza opiekunom "Że ma zamiar polegać na swoich zdolnościach poetyckich". W 1819 poznaje miłość swojego życia — Fanny Brawne, która staje się bohaterką wielu jego wierszy i poematów. Nie od razu zyskawszy jej przychylność, Keats cierpi od uczucia, które go głęboko opanowuje. W końcu młodzi się zaręczają, lecz Keats nie dożywając swoich 26 urodzin, umiera z powodu gruźlicy w Rzymie. Krótko przed śmiercią zaprojektował ten napis na nagrobku: "Tu spoczywa ten, czyjego imię pisane było na wodzie".

John Keats jako "czuła roślina" w poemacie Percy'ego B. Shelleya

 

A Sensitive Plant in a garden grew,

And the young winds fed it with silver dew,

And it opened its fan-like leaves to the light.

And closed them beneath the kisses of Night.

Poezja ziemi nie staje się zatem martwa. Posiada rozległy system korzeni, którego kora pierwotna zasilana jest z czarnoziemów kultury. Jest żyzna i stara. Tętni posoką i drga mięśniami umysłów i ciał nierozdzielonych żadną ludzką wolą. Jej język jest jak długa czerwona wstążka oplatająca skórzane woluminy. John Keats zapisywał ją mistrzowskim piórem, choć był już świadkiem postępującej industrializacji. Wybiera za sobie za wyznacznik klasyczną już formę sonetu, z jego wariantem 10-zgłoskowym.

 

The poetry of earth is never dead;
When all the birds are faint with the hot sun
And hide in cooling trees, a voice will run
From hedge to hedge about the new-mown mead.
That is the grasshopper’s, – he takes the lead
In summer luxury, – he has never done
With his delights; for, when tired out with fun,
He rests at ease beneath some pleasant weed.
The poetry of earth is ceasing never.
On a lone winter evening, when the frost
Has wrought a silence, from the stove there shrills
The cricket’s song, in warmth increasing ever,
And seems, to one in drowsiness half lost,
The grasshopper’s among some grassy hills.

 

                                

 

Keats w krótkim okresie zaledwie czterech lat, stworzy utwory, które staną się w przyszłości kanonem literatury brytyjskiej. "Middleton Murry stawia go na drugim miejscu po Shakespearze, i niezawodnie w »Odach« swoich jest Keats nieprześcigniony w umiejętności od­dania słowem zewnętrznego i wewnętrznego piękna". W poemacie "Endymion", za którego recepcję, krytyka literacka okryła się hańbą na zawsze, stosuje słynne ekfrazy. Jednak najbardziej znanym utworem, gdzie korzysta z tego środka stylistycznego, jest "Oda do urny greckiej". Z listów Keatsa do rodzeństwa, czy Fanny Brawne można wywnioskować, że piękno jak eter przenika wszechrzecz. Poeta w procesie twórczym jak chemik w laboratorium, destyluje jego pierwiastki z rzeczywistości. Mistrz Shakespeare nauczył go również, że jeśli czuć należy złość, to z możliwie jak największą brutalnością. Teksty Keatsa są więc "kartką z pamiętnika duszy".

Jest to jeden z moich ulubionych jego sonetów, który napisał w 1817 roku, przeczuwając pojawienie się Fanny w jego życiu. Przekład z kolei ze względu na niezwykle czysty ton ("jak rosa o poranku"), reżim dziesięciozgłoskowca i rymy w układzie abba, okazał się przedsięwzięciem niezwykle trudnym i wymagającym kilkunastu godzin pracy. Pierwsza część jest ideowo-impresyjna, w której Samotność porównana jest do miłego dla ducha przewodnika po bezkresie piękna. Druga część sonetu, ma zgrabną i dociekliwą pointę: Samotność jest super, ale samotność we dwoje jest jeszcze lepsza (cyt. za Tomaszem Ososińskim). Czym jest zatem najwyższa rozkosz człowieka?

Myślę, że spróbuję poszukać odpowiedzi w kolejnej wrzutce o romantyzmie.